Oglavno jedro – treva – vela al terzo

Na sjevernom jadranu, pa i na Cresu od jedara najviše se koristilo oglavno jedro, koje se još naziva treva ili vela al terzo.

  Oglavno jedro može biti samostalno, a uz njega se može postaviti i prednje jedro – flok. Za njega treba na provu postaviti drveni produžetak- špirun ili baštun, koji flok izbacuje ispred barke, da se jedra ne bi preklapala. Umijeće plovidbe latinskim i oglavnim jedrom duž hrvatske obale uvršteno je u Registar kulturnih dobara Republike Hrvatske čime je postalo zaštićeno nematerijalno dobro.

To je četverokutno, trapezoidno jedro razapeto na dvije prečke, lantine, koje su postavljene pod kutem. Nastalo je skraćivanjem trokutastog latinskog jedra u prednjem djelu i dodavanjem donje prečke radi boljeg i lakšeg upravljanja jedrom. Obje lantine pričvršćene su za jarbol i prelaze na njegovu prednju stranu, što je razlika u odnosu na sošno jedro kojem lantine završavaju na jarbolu. Oglavno jedro se planira i izrađuje na osnovu ovakvog predloška sa omjerima i kutevima između stranica.

Kako se postavlja jedro? Jarbol se u pravilu ugrađuje na prvu trećinu barke. Ako je oglavno jedro jedino jedro na barci, onda se jarbol postavlja malo naprijed, prema provi. Jarbol se učvršćuje kroz ili uz palubu, a leži u ležištu, škaci, koja se ugrađuje na rebra u dnu barke. Jarbol se povezuje sartigama – štrajima, od kojih se jedna postavlja prema provi pa se naziva proveni štraj i nosi flok. Dvije sartige se postavljaju bočno, i učvršćuju na prvo rebro prema krmi, u odnosu na jarbol. Sartige se izrađuju od čvršćeg konopa ili čeličnih sajli. Bočne sartige se zatežu preko sustava bigota kojima se regulira napetost.

Sistem za natezanje sa bigotama

Tradicijska oglavna jedra izrađivala su se od pamuka ili lana, a specifično je da su krojke okomite (dijelovi platna koji se spajaju). Na spoju tih krojki platno se preklapa oko 2 cm, te prošije po oba ruba, tako da se dobiju pojačanja. Isto tako platno se preklopi i prošije na vanjskim rubovima jedra, koji se konopčićima pričvršćuju za lantine. Na vanjskom, najdužem rubu koji se naziva “ventan”, nema prišivenih konopa za pojačanje nego se kroz rub jedra provuče tanji konop za zatvaranje “ventana”. Na kutevima se pričvrsti ušica sa radančom ili metalna očica, te pojača platno, jer su na tim mjestima najveće sile. Isto tako pojačaju se pozicije za “tercarole”(na 1/3 jedra) kojima se krati jedro u slučaju jačeg vjetra. Krojke nisu pravilnog oblika nego su u sredini šire, tako da jedro dobije „trbuh“ kada je napeto na vjetru. U Cresu se kuhala kora od bora da bi se proizvela boja kojom su se bojala jedra i mreže. Jedra su se iscrtavala i grbovima kao znakom raspoznavanja, te simbolima u svrhu zaštite od nepogoda i viših sila.